Η αύξηση του φαινομένου και οι υποχρεώσεις της Ελλάδας

Ραγδαία αύξηση του μεταναστευτικού ρεύματος σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2014 δείχνουν τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας για το πρώτο τρίμηνο του 2015. Συγκεκριμένα οι παράτυποι μετανάστες, οι οποίοι συνελήφθησαν το 2015 από τις ελληνικές αρχές είναι 19.488, έναντι 8.356 το 2014 για το ίδιο χρονικό διάστημα, δηλαδή 11.132 περισσότεροι.
Μέχρι και το 2012 οι αιτούντες άσυλο ήταν οικονομικοί μετανάστες και αναγκαστικοί μετανάστες. Ειδικά το τελευταίο έτος -με δεδομένο ότι περίπου το 70% είναι Σύροι- θεωρούνται κυρίως πρόσφυγες ή αναγκαστικοί μετανάστες. Πρόκειται δηλαδή για ανθρώπους που δεν μπορούν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και οικονομικοί μετανάστες ανάμεσά τους.
Με βάση την ευρωπαϊκή νομοθεσία, αυτή τη στιγμή υφίσταται ένα κοινό σύστημα ασύλου, στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Βάσει αυτού η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να φροντίσει για την ασφαλή τους άφιξη και στη συνέχεια να γίνει διαχωρισμός ευαλωτότητας, μεταξύ των ενηλίκων, των εγκύων, των ηλικιωμένων, των ανηλίκων και όσων πάσχουν από κάποια ασθένεια, και χρήζουν ιατρικής περίθαλψης. Αμέσως μετά, εφόσον καταθέσουν αίτημα ασύλου και εφόσον προέρχονται από χώρες που δεν μπορούν να επιστρέψουν, η Ελλάδα οφείλει να τους φιλοξενήσει. Σε ό,τι αφορά την παροχή ασύλου πρέπει να χορηγείται σε εύλογο χρονικό διάστημα. Με αφορμή της έξαρση του φαινομένου ας δούμε το… γλωσσάρι της μετανάστευσης.
Αιτών Άσυλο: Αιτών άσυλο θεωρείται πρόσωπο που έχει εισέλθει στην ελληνική επικράτεια, με ή χωρίς τα απαραίτητα ταξιδιωτικά έγγραφα, και έχει καταθέσει αίτημα να αναγνωριστεί ως δικαιούχος διεθνούς προστασίας, δηλαδή να αναγνωριστεί ότι σε περίπτωση επιστροφής στη χώρα καταγωγής του κινδυνεύει. Βάσει του νόμου, η ιδιότητα του αιτούντος άσυλο αποδίδεται σε ένα πρόσωπο μόνο από τη στιγμή που το αίτημα έχει καταγραφεί. Τόσο σύμφωνα με το διεθνές όσο και το κοινοτικό και ελληνικό δίκαιο, η πρόσβαση στη δυνατότητα να αιτηθεί κάποιος άσυλο θα πρέπει να είναι ανοιχτή, με την έννοια ότι οποιαδήποτε στιγμή να μπορεί να καταγραφεί ένα αίτημα, εφόσον ο αλλοδαπός το επιθυμεί.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, λόγω έλλειψης υποδομών και προσωπικού, μόνο ένας μικρός αριθμός αιτημάτων καταγράφεται καθημερινά. Ως εκ τούτου, ο όρος συχνά χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη για να περιγράψει και όσους επιθυμούν να αιτηθούν άσυλο αλλά δεν έχει ακόμα καταγραφεί το αίτημά τους. Στα μάτια του νόμου, ωστόσο, τα πρόσωπα αυτά παραμένουν χωρίς καθεστώς στη χώρα καθώς η ιδιότητα αποδίδεται μόνο μετά την καταγραφή. Από τη στιγμή της καταγραφής και όσο το αίτημα εκκρεμεί, ο αλλοδαπός παραμένει νόμιμα στη χώρα. Αν το αίτημα γίνει δεκτό, ο αλλοδαπός αναγνωρίζεται ως πρόσφυγας ή δικαιούχος επικουρικής προστασίας, ενώ αν απορριφθεί, η ιδιότητα του αιτούντος παύει και ο αλλοδαπός συχνά καλείται να εγκαταλείψει τη χώρα.
Επιτροπές Ασύλου: Η εξέταση των αιτημάτων ασύλου στην Ελλάδα διενεργείται κατά βάση από τις διοικητικές αρχές. Επί του παρόντος υπάρχουν δύο συστήματα εξέτασης αιτημάτων ασύλου, η Υπηρεσία Ασύλου που μαζί με την Αρχή Προσφυγών θεσπίστηκαν με το νόμο 3907/2011 και ξεκίνησαν επίσημα τη λειτουργία τους τον Ιούνιο του 2013. Προγενέστερες αιτήσεις παραμένουν στην αρμοδιότητα της ελληνικής αστυνομίας και στις μεταβατικές επιτροπές του Προεδρικού Διατάγματος. 114/2010.
Η Υπηρεσία Ασύλου στελεχώνεται από δημοσίους υπαλλήλους ή πρόσωπα που προσλαμβάνονται με συμβάσεις, και εξετάζει σε πρώτο βαθμό τα αιτήματα ασύλου. Σε περίπτωση που το αίτημα απορριφθεί, ο αλλοδαπός έχει δικαίωμα να προσφύγει κατά της απόφασης. Η Αρχή Προσφυγών αποτελείται από τριμελείς ανεξάρτητες επιτροπές που εξετάζουν σε δεύτερο βαθμό το αίτημα. Σε περίπτωση απόρριψης, ο αιτών μπορεί να προσφύγει στις δικαστικές αρχές.
Αναγκαστική Επιστροφή: Η αναγκαστική επιστροφή αναφέρεται στη διαδικασία υποχρεωτικής απομάκρυνσης ενός αλλοδαπού από τη χώρα υποδοχής είτε στη χώρα καταγωγής του, είτε σε χώρα διέλευσης σύμφωνα με κοινοτικές οδηγίες (π.χ. Κανονισμός Δουβλίνο), διμερείς συμφωνίες επανεισδοχής, ή άλλες ρυθμίσεις ή σε άλλη τρίτη χώρα στην οποία ο αλλοδαπός γίνεται δεκτός. Σε διαδικασία αναγκαστικής επιστροφής υπόκεινται αλλοδαποί των οποίων η παραμονή στη χώρα έχει προηγουμένως κηρυχθεί παράνομη με έκδοση διοικητικής ή δικαστικής απόφασης ή πράξης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι σε κοινοτικό επίπεδο προτεραιοποείται η οικειοθελής και όχι η αναγκαστική αναχώρηση του αλλοδαπού από τη χώρα. Για το σκοπό αυτό, τα Κράτη καλούνται να προβλέπουν διαδικασίες οικειοθελούς αναχώρησης και να αξιοποιούν για το σκοπό αυτό τα διαθέσιμα κοινοτικά κονδύλια του Ταμείου Επιστροφών. Στην Ελλάδα, η αναγκαστική επιστροφή προσώπων εκτελείται από την Ελληνική Αστυνομία.
Νόμιμη Μετανάστευση: Νόμιμη μετανάστευση αφορά στις μετακινήσεις προσώπων που έχουν εισέλθει και διαμένουν στην Ελλάδα ακολουθώντας νόμιμους τρόπους και μέσα όπως αυτά προβλέπονται από την κείμενη νομοθεσία. Οι νόμιμα διαμένοντες μετανάστες διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: (1) πολίτες κρατών- μελών της Ε.Ε. και (2) πολίτες τρίτων χωρών. Για την πρώτη κατηγορία η είσοδος και η παραμονή στην Ελλάδα ρυθμίζεται από τη θεμελιώδη αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηκόων της ΕΕ οι οποίοι απολαμβάνουν του δικαιώματος της ελεύθερης μετακίνησης και εγκατάστασης στην Ελλάδα.
Αντιθέτως, για τη δεύτερη κατηγορία απαιτείται ειδική διαδικασία εισόδου και παραμονής στη χώρα, η οποία ρυθμίζεται από ειδικό νομοθετική πλαίσιο που κωδικοποίησε πρόσφατα ο Κώδικας Μετανάστευσης και Κοινωνικής Ένταξης (Ν. 4251/2014). Στατιστικά στοιχεία για τη νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα κρατούνται από τις αρμόδιες αρχές του Υπουργείου Εσωτερικών που είναι αρμόδιο για την έκδοση των νόμιμων αδειών διαμονής. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, ο αριθμός των νομίμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών στην Ελλάδα ανέρχεται σε 515.242.
Πρόσφυγας (Refugee): Πρόσφυγας είναι πρόσωπο που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη πατρίδα του και δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτή από φόβο. Η έννοια του πρόσφυγα ορίζεται από τη Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων ως πρόσωπο που από «δικαιολογημένο φόβο δίωξης εξαιτίας της φυλής, της θρησκείας, της εθνικότητας, της συμμετοχής του σε συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα ή των πολιτικών του πεποιθήσεων» δεν μπορεί ή δεν επιθυμεί να επιστρέψει στη χώρα του.
Ο πρόσφυγας δικαιούται προστασία από μια εξαναγκαστική επιστροφή στη χώρα καταγωγής του. Επιπλέον ο πρόσφυγας δικαιούται προστασία από δίωξη για παράνομη είσοδο, ενώ στους πρόσφυγες παραχωρούνται ταξιδιωτικά έγγραφα και πρόσβαση σε μια μακρόχρονη εγκατάσταση εφόσον δεν μπορούν και δεν επιθυμούν να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους.

Η εθνικότητα των εισερχόμενων και το καθεστώς μετανάστευσης

(αφορούν στο διάστημα Ιανουαρίου, Φεβρουαρίου, Μαρτίου του 2015)

 

(στοιχεία από πρόσφατη έρευνα του ΕΛΙΑΜΕΠ)

Council of Europe